[IMG]
men.png
 Beshinchi bob

 Ertalab Sen-Mishel xiyoboni bo'ylab Suflo ko'chasiga tushib bordim-da, briosh qo'shilgan kofe ichdim. Endigina otgan tong nash'ali. Lyuksemburg bog'idagi kashtan daraxtlari gullab yotibdi. Kunduzgi bo'ladigan jazirama oldidan musaffo tong havosi ufurib turibdi. Sigaret chekib, gazetalarni o'qib chiqdim. Gulchi ayollar bozordan kelishib kunduzgi savdoga gul terib qo'yishadi. Studentlar o'tib borishmoqda, bir xillari huquqshunoslik institutiga, boshqalari Sorbona universiteti tomon. Xiyobon bo'ylab tramvaylar va ishga shoshilayotgan odamlar ketyapti. Men avtobusga chiqdim-da, orqa maydonchasida turib, Madlen cherkovigacha bordim. Madlen cherkovidan Kaputsinlar xiyoboni bo'ylab Opera maydoni tomon yurdim, u yerdan redaksiyaga yetib oldim. Sakraydigan qurbaqa, bokschi-o'yinchoqlar bilan savdo qilayotganlar yonidan o'tdim. Yordamchisi bokschilarni bevosita harakatga keltiradigan ipni bosib olmayin, deb bir qadam naridan yurdim. Yordamchi ippi qo'liga o'rab olgan holda orqa o'girib turibdi. Sotuvchi esa ikkita turistga o'yinchoqlarini tiqishtiryapti. Turistlardan yana uchtasi to'xtab tomosha qilyapti. Men CINZANO so'zini bo'yoq bilan moslama yordamida yo'lga tushirib borayotgan odam ortidan ketaverdim. Butun ko'cha bo'ylab odamlar ishga shoshilishyapti. Ishga yo'l olish allaqanday yoqimli edi. Opera maydonini kesib o'tib redaksiyamga burildim.
O'z xonamga ko'tarilib, ertalabki fransuz gazetalarini o'qib chiqdim-da, keyin sigaret chekib mashinka yoniga o'tirib olib rosa ishladim. Soat o'n birda taksi yollab Ke-d Orseyga yetib keldim-da, ministrlikka kirib, boshqa o'ntacha muxbir bilan birga tashqi ishlar ministrligining vakili  mo'giz ko'zoynakli yoshgina diplomatning so'zlarini, savollarga bergan javoblarini yarim soatcha tinglab o'tirdim. Ministrlar kabinetining raisi nutq so'zlash uchun Lionga jo'nab ketibdi yoki aniqrog'i, yo'lda qaytib kelayotganmish. Telegraf agentliklari vakillaridan kimdir shunchaki javobini eshitish uchun savol 
berdi. Hech qanday yangilik yo'q, Uolsi, Kram bilan bitta taksida ministrlikdan jo'nab ketdik.
- Kechqurunlari nimalar qilyapsiz, Jeyk? - so'radi Kram. - Keyingi paytlarda hech qayerda ko'rinmay qol-dingiz.
- Men, odatda, Lotin kvartalida bo'laman.
- Vaqt topib bir borib kelaman. Dingo kafesiga. Eng gavjumi o'sha bo'lsa kerak?
- Ha. Yoki yangi Selektga borish mumkin.
- Necha marta otlandim-a, - dedi Kram. - Lekin, bilasiz-ku, xotining, bolalaring bo'lganidan keyin...
- Tennis o'ynayapsizmi? - so'radi Uolsi.
- Yo'q, - dedi Kram. - Bu yil bir martayam o'ynamadim, desam ham bo'laveradi. Juda borgim keladi-yu, ammo nuqul yakshanba kunlari yomg'ir yog'adi, bundan tashqari, tennis maydonchalari doim odamlar bilan to'lib-toshib ketadi.
- Inglizlar shanba kunlari ishlashmaydi-da, - dedi Uolsi.
- Omadlari bor-da, ablahlarning, - dedi Kram. - Hali shoshmay turishsin. Umrbod jurnalistlik qilmay man-ku! Shahar tashqarisiga chiqishga menda ham vaqt bo'lib qolar.
- Shahar tashqarisida yashashni va shaxsiy mashinaga ega bo'lishni hamma narsadan afzal ko'raman.
- Men kelasi yili mashina sotib olishni mo'ljal layapman.
Mashina oynasini chertib qo'ydim. Shofer tormoz berdi.
- Uyga yetib keldim, - dedim men. - Yuringlar, bir stakandan otamiz.
- Rahmat, - dedi Kram. Uolsi boshini chayqab qo'ydi.
- Bugungi eshitganlarimni ishlab chiqishim kerak. Kramning qo'liga ikki frank tutqazdim.
- Aqldan ozibsiz, Jeyk, - dedi u. - O'zim to'layman,
- Redaksiya hisobidan-ku.
- Qo'ysangiz-chi. O'zim to'layman.
Qo'limni silkib xayrlashdim. Kram mashinadan boshini chiqarib dedi:
- Chorshanba kuni ko'rishamiz, birga nonushta qilamiz.
- Albatta.
Liftda redaksiyaga ko'tarildim. Robert Kon meni kutib o'tirgan ekan.
- Hello, Jeyk, - dedi u, -nonushta qilgani boramizmi?
- Mayli. U-bu shoshilinch narsa yo'qmikan, qarab olay.
- Qayerda nonushta qilamiz?
- Menga bari bir. - Yozuv stolimning ustini qarab chiqdim. - Siz qayerda nonushta qilishni istardingiz?
- Balki, Vetselnikiga boraqolamizmi? U yerning gazagi yaxshi bo'ladi-da.
Restoranda biz gazak bilan pivo buyurdik. Ofitsiant uzun sopol krujkada pivo olib keldi - pivo muzdek bo'lib, idishning chetlarini marjon-marjon ter qoplagandi. O'ntacha har xil gazak olib kelishdi.
- Kechagi kuningiz xushchaqchaq o'tdimi?, - so'radim men.
- Yo'q unchalik emas.
- Yozuv-chizuv ishlaringiz qalay?
- Yomon. Ikkinchi kitobim hecham siljimayapti-da.
- Hammada ham shunaqa bo'ladi.
- Xabarim bor. Lekin bari bir bu menga azob beryapti.
- Janubiy Amerikaga borish nima bo'ldi? Hamon unutmadingizmi?
- Yo'q hali unutganimcha yo'q.
- Bo'lmasa nima to'sqinlik qilyapti?
- Frensis.
- Uni ham olaketing, - dedim men.
- Borishni istamayapti. Buni u yoqtirmaydi. Unga katta davra kerak.
- Unaqa bo'lsa, pattasini qo'liga tutqazib yubora-qoling.
- Ilojim yo'q. Har holda uning oldida qarzdorman. U bodring to'g'ralgan tarelkani surib qo'yib, ziravor
Qo'shib sirkalangan baliqni oldi.
- Menga ayting-chi, Jeyk, - ledi Bret, - Eshli haqida nimalarni bilasiz?
- Ledi Eshli - uning familiyasi. Bret - ismi. U juda nazokatli juvon. Eridan ajralib Maykl Kembelga turmushga chiqmoqchi. 
Maykl hozir Shotlandiyada. Nimaga so'rayapsiz?
- U nihoyatda latofatli ayol.
- Rostanam shunaqami?
- Unda ajib bir iazokat bor. Menimcha, u mehribon, to'g'riso'z ayol.
- U nihoyatda jozibali.
- Sizga qanaqa qilib tushuntirib berishni bilmayapman, - dedi Kon. - Aftidan, asl zoti shunaqaga o'x-shaydi.
- Ko'rib turibman. Sizga juda yoqib qolibdi.
- Judayam. Uni sevib qolganga o'xshayman.
- U g'irt piyanista, - dedim men. - Maykl Kembelni sevib qolib unga turmushga chiqmoqchi. Vaqti kelib Maykl nihoyatda boyib ketadi.
- Bretning unga turmushga chiqishiga ishonmayman.
- Nega?
- Bilmadim. Shunchaki, ishonmayman-da. Uni ko'pdan beri taniysizmi?
- Ha, - dedim men. - Urush paytida u men yotgan gospitalda hamshiralik qilgandi.
- O'shanda u hali qizaloq bo'lsa kerak?
- Hozir o'ttiz to'rt yoshda.
- Eshliga qachon turmushga chiquvdi?
- Urush paytida. Uning qaylig'i o'shanda yurakOurur kasalidan endi xoli bo'lgandi.
- Nega siz bunaqa ohangda gapiryapsiz?
- Kechirasiz. Bexosdan. Men shunchaki bor gappi aytmoqchi edim.
- Bretning birovni sevmay turmushga chiqishiga ishonmayman.
- Lekin u ikki marta shunday qilgan, - dedim men.
- Ishonmayman.
- Agar sizga javoblarim yoqmasa, nega bo'lmasa bunaqa ahmoqona savollarni beryapsiz? - dedim men.
- Men sizdan buni surishtirganim yo'q.
- Bret Eshli to'g'risida nimalarni bilishimni o'zingiz so'radingiz-ku
- Uni haqorat qilishni sizdan so'raganim yo'q.
- E, qo'ying-e. Jin ursin sizni.
U rangi o'chib o'rnidan turdi-yu, gazakli likopchalar qo'yilgan stolning naryog'idan menga qahr bilan tikildi.
- O'tiring, - dedim unga. - Tentaklik qilmang.
- So'zingizni qaytarib oling.
- Qo'ysangiz-chi, nima, hamma narsadan xabardormiz, deb o'ylaysizmi?
- So'zingizni qaytarib oling.
- Xo'p. Nima desangiz shu-da. Men Bret Eshli haida umrimda hech nima eshitmaganman. Endi ko'nglingiz joyiga tushdimi?
- Yo'q. Buni emas. Siz meni, jin ursin, dedingiz.
- Ha, mayli, jin urmay qo'ya qolsin, - dedim men. - Mana bu stulga o'tiring. Nonushtani endigina boshlagandik.
Kon jilmayib joyiga o'tirdi. U, aftidan, o'tirish mumkinligidan quvonib ketgandi. Rostanam, agar u o'tir-maganda, nima qilgan bo'lardi?
- Siz juda alam qiladigan gaplarni aytdingiz-da, Jeyk.
- Xafa bo'lmang. Tilim mana shunaqa achchiq. Qabih narsalarni o'ylamasdan gapiraveraman.
- Buni bilaman, - dedi Kon. - Aytish mumkinki, siz mening eng- yaqin do'stimsiz, Jeyk.
Mana bunisi qoyil, deb qo'ydim o'zimcha.
- Aytganlarimni unutib unutib yuboring, - dedim unga. -  Xafa bo'lmang.
- Ha, mayli. Hammasi joyida. Shunchaki o'sha daqiqada menga juda alam qiluvdi.
- Juda soz. Keling, yana biror nima buyuramiz.
Nonushta qilib bo'lib, de la Pe kafesiga bordik-da, kofe ichdik. Kon yana Bret haqida gaplashmoqchi bo'layotganini fahmlab tursam ham o'zimni sezmaganga oldim. U-bu to'g'risida suhbatlashib o'tirdik, keyin u bilan xayrlashib redaksiyaga ketdim.

 
 Oltinchi bob

 Soat beshda men Kriyon mehmonxonasida Bretni kutib turardim. U kechikavergach, o'tirib olib, bir nechta xat yozdim. Xatlar unchalik ravon yozilmadi-yu, biroq Krion mehmonxonasining muhri maktublarimga savlat bag'ishlashiga umid qildim. 
Bretdan hamon darak yo'q. Soat choragi kam oltida barga tushib sotuvchi Jorj bilan birga Jek Roz kokteylidan ichdik. Barda ham Bret ko'rinmasdi. Men ketish oldidan yana bir marta yuqori qavatga chiqib qaradim-da, keyin taksi yollab Selekt kafesiga jo'nadim. Sena ustidan o'tayotganimizda shatakka olib ketilayotgan bo'm-bo'sh yuk kemalari karvoniga ko'zim tushdi; suv sathida qad rostlab oqim bo'ylab ketayotgan kemalar ko'prikka yaqinlashganda matroslar langarcho'p yordamida kemani o'rtaroqqa olishdi. Daryo manzarasi go'zal edi. Parijda ko'prikdan o'tish hamma-vaqt kishiga zavq bag'ishlaydi.
Semafor ixtirochisining yo'lni tartibga solib turgan holati tasvirlangan haykalini aylanib o'tgan taksi Raspay xiyoboniga burilganda, men yo'lning qolgan qismini ko'rmaslik maqsadida suyanchiqqa yastanib oldim. Raspay xiyoboni bo'ylab yurish odatda zerikarli bo'ladi. Parij-Lion yo'nalishidagi Fontenblo bilan Montero oralig'ida shunaqangi joylar bor-ki, undan o'tib olmagunimcha nihoyatda zerikib charchab ketaman. Aftidan, yo'ldagi bunaqa befayz joylar allaqanday o'zgarishlar oqibatida yuzaga kelsa kerak. Parijda ham Raspay xiyobonidan ko'ra xunuk ko'chalar bor. Bunaqa ko'chadan piyoda yursam mutlaqo xotirjam ketaveraman. Ammo taksida o'tishga hecham toqat qilolmayman. Balki, bu haqda allaqaysi kitobda o'qigandirman. 
Parijdagi hamma narsa Robert Konga mana shunaqa ta'sir qiladi. Qiziq, Konning Parijni bunchalik yomon ko'rishi nimadan bo'ldiykin? Menkendan yuqdimikin? Menken Parijni yomon ko'rsa kerak-da. Menken kabi Parijni sevib-sevmaydigan yoshlar bu olamda juda ko'p. Taksi Rotonda kafesining ro'parasida to'xtadi. Sena daryosining o'ng qirg'og'ida taksiga o'tirib, Monparnasdagi qaysi 
kafega olib borib qo'yishni aytsangiz, u bari bir sizni Rotondaga boshlab keladi. Un yildan keyin uning o'rnini Gumbaz kafesi egallasa kerak. Lekin menga shundog'am yaqin. Rotondaning kimsasiz stollari yonidan yurib Selekt kafesiga o'tdim. 
Ichkarida, peshtaxta oldida bir necha kishi o'tiribdi, tashqarida esa Xarvi Stoun yolg'iz o'zi tamaddi qilyapti. Stol ustida bir uyum likopcha. Stounning soqol-mo'ylovi olinmagan.
- O'tiring, - dedi u, - sizni kutayotgandim.
- Nima gap o'zi?
- Hech qanday gap yo'q. Shunchaki, sizni kutib o'tirgandim.
- Poygada bo'ldingizmi?
- Yo'q. Yakshanba kunidan beri borganim yo'q.
- Amerikadan qanday xabarlar bor?
- Hech nima. Mutlaqo xabar yo'q.
- O'zi nima gap?
- Bilmadim. Ular bilan aloqani uzdim. Ular bilan butunlay aloqani uzdim. - U oldinga egilib ko'zlarimga tikildi. - Sizga bir gap aytaymi, Jeyk?
- Nimani?
- Besh kundan beri ichimga tuz kirmadi.
Miyamda darrov hisoblab chiqdim. Bundan uch kun oldin Nyu-York mayxonasida Xarvi poker o'ynab mendan ikki yuz frank yutib olgandi.
- O'zi nima gap?
- Pulim yo'q. Pul kelmadi. - U jimib qoldi. - Bilasizmi, Jeyk, juda g'alati bo'larkan. Pulsiz qolganimda yolg'izlikni yoqtiraman. Xonamdan chiqqim kelmaydi. Xuddi mushukka o'xshab. Cho'ntagimni kovladim.
- Yuz frank yetadimi, Xarviq -ha.
- Qani, turing. Tushlik qilgani boramiz.
- Ulguramiz. Men bilan ichishing.
- Ovqatlansangiz yaxshi bo'lardi.
- Yo'q. Bunaqa paytimda ovqat yesam-yemasam menga bari bir.
Bir stakandan vino ichdik. Xarvi likopni o'zinikiga qo'shib qo'ydi.
- Maikenni taniysizmi, Xarvi?
- Ha. Nimaydi?
- U qanaqa odam?
- Yomon odammas. Juda qiziq voqealarni ko'p gapiradi. Yaqinda u bilan tushlik qilib o'tirib Goffenxeymer haqida' gaplashib qoldik. Hamma illat shundaki, u o'zini xudojo'y qilib ko'rsatmoqchi bo'lyapti, - dedi Menken. Chakki emas-a.
- Rost, chakki emas.
- Sirasini aytganda, u endi adoi-tamom bo'ldi, - davom etdi Xarvi. - U o'zi biladigan hamma narsa haqida yozib bo'ldi, endi esa bilmaganlarini yozishga kirishyapti.
- U chindanam durust yozuvchi bo'lsa kerak, - dedim men. - Lekin uning kitoblarini o'qiyolmayman.
- Hozir hech kim o'qiyotgani ham yo'q. Balki, bir paytlari Aleksandr Gamilton institutining asarlarini mutolaa qilganlar o'qigan bo'lsa ajab emas.
- Nima qipti, - dedim men, - buyam yomon emas.
- Albatta-da, - ma'qulladi Xarvi.
O'z xayollarimizga berilib ketib bir qancha vaqt indamay o'tirdik.
- Yana bir stakandan ichamizmi?
- Mayli, - dedi Xarvi.
- Ana Kon ham kelyapti, - dedim men. Robert Kon ko'chani kesib o'tmoqda edi.
- Tentak, -deb qo'ydi Xarvi. Kon stolimiz yoniga keldi.
- Salom, do'stlar, - dedi u.
- Salom, Robert, - dedi Xarvi. - hozirgina Jeykka sizni tentak, devdim.
- Bu bilan nima demoqchisiz?
- Darrov ayting. Uylamasdan. Agar ko'nglingiz istaganini bajara olsangiz, nima qilgan bo'lardingiz?
Kon o'ylab qoldi.
- O'ylab o'tirmang. Darrov ayting.
- Bilmadim, - dedi Kon. - O'zi buning nima keragi bor?
- Shunchaki bir gapda, nima qilgan bo'lardingiz? Miyangizga kelgan birinchi fikrni ayting. Har qanday ahmoqona bo'lsa ham aytavering.
- Bilmadim, - dedi Kon. - Endilikda, mashqini olib bo'lganimdan keyin, balki, hammasidan ko'ra futbol o'ynagan bo'lardim.
- Men yanglishibman, - dedi Xarvi. - Bu tentaklik emas, shunchaki rivojlanishdan to'xtab qolish holati.
- Tilingiz juda biyron-da, Xarvi, - dedi Kon. - Axiyri bir kuni kelib kimdir basharangizga shapaloq tortib yubormasa deb qo'rqaman.
Xarvi Stoun kulib qo'ydi.
- Shunaqa, deb o'ylaysizmi? Hech kim tarsaki tushirmaydi, xavotir bo'lmang. Chunki bundaylarga men tupuraman. Men bokschi emasman.
- Tupurolmay qolgan bo'lardingiz.
- Yo'q, tupurardim. Asosiy xatoingiz ham ana shunda. Sizning mulohazalaringiz nojo'ya.
- Men haqimda gapni bas qiling.
- Marhamat, - dedi Xarvi. - Sizga ham tupurdim. Siz men uchun hech kim emassiz.
- Bas qiling, Xarvi, - dedim men. - Yaxshisi, yana portveyn iching.
- Yo'q, - dedi u. - Biror joyga borib ovqatlanaman. Yana ko'risharmiz, Jeyk.
U o'rnidan turib ko'chaga chiqdi. Pakanagina, semiz Xarvining mashinalar orasidan shoshilmay yurib, tosh-ko'chani kesib o'tayotganiga qarab turdim.
- Nuqul jig'imga tegaveradi, - dedi Kon. - Uni hecham yoqtirmayman.
- Menga esa yoqadi, - dedim men. - hatto uni yaxshi ko'raman. Undan xafa bo'lmaslik kerak.
- Bilaman, - dedi Kon. - Shunchaki u asabimni qo'zg'ataveradi.
- Bugun ishladingizmi?
- Yo'q. Bugun hech yopishmadi. Hozir birinchi kitobimni yozganimdan ko'ra ko'p qiynalyapman. Hecham yurishmayapti. Erta bahorda Amerikadan qaytib kelgan paytdagi qat'iy ishonchi endi yo'q edi. Ushanda u adabiyot sohasida talanti 
borligiga shubha qilmasdi, faqat sarguzashtli hayotga tashnaligi xumor qilib Robertni qiynardi. Endi bu ishonch qolmagandi. Bir paytlari Robert Konning ichki dunyosini aniq bilish menga mumkin emasdek tuyulgandi. Gap shundaki, u Bretni sevib qolmasidan oldin, o'zini boshqa odamlardan farqlaydigan birorta fazilati haqida hech qachon gapirmagandi. 
U mohirlik bilan tennis o'ynar, qaddi-qomati kelishgan, chaqqon edi; brij o'yinida ham yomon emasdi, nimasi bilandir studentni eslatardi. Katta davrada uning biror g'aroyib narsa haqida hikoya qilganini aslo eshitmaganman. U polo fasonida tikilgan ko'ylak kiyib yursa ham - bu ko'ylakni kollejda biz shunday atardik, hozir ham shunday deyishsa kerak  o'zini yopiq qilib ko'rsatishga urinmasdi. Menimcha, oliftagarchilik qilishni ham unchalik yoqtirmasdi. Uning tashqi qiyofasi Prinstonda shakllandi. O'zini tarbiyalagan ikki ayol ta'sirida oras-tayu-ozoda kiyinib yuradigan bo'ldi. Unda ayollarning na unisi, na bunisi yo'qotishga muyassar bo'la olmagan bolalarga xos yoqimli shuxligi saqlanib qolgan bo'lib, aftidan men bu holatni yaxshi ko'rsatolmagan bo'lsam kerak. Masalan, tennis o'ynayotganda u qolib chiqishni juda-juda yoqtirardi. Chamamda, 
u mashhur Lenglen kabi har bir o'yinda yutib chiqishni istardi. Lekin mag'lubiyat-ga uchraganda tumshayib olmasdi. Bretni sevib qolganidan keyin uning butun mahorati chippakka chiqdi. Kon uni mag'lub etishni hech qachon orzu qilolmagan tennischilarga ham birin-ketin yutqaza boshladi. Ammo bunga xafa ham bo'lmadi.
Shunday qilib, biz Selekt kafesining ayvonida o'tiribmiz, Xarvi hozirgina ko'chani kesib o'tdi.
- Yuring, Klozeri-de-Lilga boramiz, - dedim men.
- Uchrashuvni shu yerga tayinlagandim.
- Soat nechada?
- Frensis yettidan o'n besh minut o'tganda keladi.
- Ana kelyapti.
Frensis Klayn ko'cha bo'ylab biz tomon yurdi. U judayam bo'ydor bo'lib, katta-katta qadam tashlab tez kelardi. Frensis bizga qo'l silkib jilmayib qo'ydi. Biz uning ko'chani kesib o'tishiga qarab turdik.
- Salom, - dedi. Sizni bu yerda uchratganimdan juda xursandman, Jeyk. Sizga aytadigan gapim bor.
- Hello, Frensis, - dedi Kon. U jilmayib turardi.
- Iyi, salom Robert! Senam shu yerdamisan? - U bidirlab gapirardi. - Bugungi kunim ahmoqona o'tdi-da. U, -Frensis Konga ishora qildi, -tushlik qilgani uyga kelmadi.
- Borishim shart emasdi.
- O, buni bilaman. Ammo xizmatkorni ogohlantirib qo'ymabsan-da. Keyin Paulo bilan va'dalashgandik, ammo u redaksiyada yo'q ekan. Ritsga borib uni kutuvdim, hadeganda kelavermadi. Ritsda ovqatlanishga odatdagidek pulim yetmadi.
- Xo'sh, keyin nima qildingiz?
- Albatta, chiqib ketdim-da. - U ataylab xushchaqchaq gapirardi. - Men doimo va'damning ustidan chiqaman. Hozir hech kim bunaqa qilmaydi. Xo'sh, ahvollaringiz qalay, Jeyk?
- Yaxshi.
- Dansingga yoqimtoygina bir qizni boshlab kelib, anavi Bret bilan sezdirmay qochib qoldingiz-a?
- U senga yoqadimi? - so'radi Kon.
- Menimcha, nihoyatda jozibali ayol. Seningcha qanday?
Kon indamadi.
- Menga qarang, Jeyk. Sizga aytadigan gapim bor. Yuring, ro'paradagi Gumbaz kafesiga kiramiz. Sen shu yerda o'tiratur, Robert, maylimi? Yuring, Jeyk.
Biz Monparnas xiyobonidan o'tib, kafedagi stollardan birini egalladik. Gazeta sotuvchi bolakay o'tib qoluvdi, Taymsning Parij nashrini sotib oldim.
- Nima gap, Frensis?
- E, arzimagan gap, - dedi u. - Kon shunchaki tashlab ketmoqchi bo'lyapti.
- Qanaqasiga tashlab ketarkan?
- U menga uylanishi haqida hammaga jar solgandi, o'zimam oyimga, boshqalarga aytib qo'yuvdim, endi esa Robert buni istamayapti.
- Nima bo'ldi o'zi?
- Hayotdan hali u bahramand bo'lolmaganmish. Nyu-Yorkka jo'nab ketganda xuddi shunday bo'lishini bilgandim.
U jo'rttaga beparvo gapirishga harakat qilib, chanoq ko'zlari bilan menga qarab qo'ydi.
- Agar xohlamasa, unga xotin bo'lmayman. Albatta, bo'lmayman. Endi men hech qachon u bilan turmush qurmayman. Lekin, hozir biroz kech bo'ldi-da. Biz uch yil kuta-kuta, endigina taloq xatimni olgandim. Men indamay o'tiraverdim.
- Biz zo'r to'y qilmoqchiydik, buning o'rniga boshimiz musibatda qoldi. U xuddi go'dakka o'xshaydi. Ko'kragiga urib yig'laydi, tashvish tortmasligimni iltimos qi-ladi-yu, biroq aslo uylanolmayman, deydi.
- Ahvol chatoq-ku.
- Chatog'am gapmi? Ikki yarim yil vaqtimni unga sarfladim. Endi menga bnrov uylanish-uylanmasligi dargumon. Bundan ikki yil avval o'sha yoqda, Kannda xoh-lagan kishiga turmushga chiqishim mumkin edi. Vazmingina, zebo ayollarni istab qolgan qariyalarning ko'pizim-dan yurardi. Endi birortasini ham topolmasam ke-rak.
- Qo'ysangiz-chi, siz hozir ham istagan kishingizga turmushga chiqishingiz mumkin.
- Yo'q, topolmasam kerak. Buning ustiga uni sevaman. Undan bola ko'rmoqchiydim. Doim farzandlik bo'lamiz, deb o'ylardim. U samimiy ko'zlarini menga tikdi. - O'zim bolalarni unchalik yoqtirmasdimu, ammo hecham farzandim bo'lmasligini o'ylagim kelmasdi. Bola ko'rganimdan keyin ularni sevib qolaman, deb o'ylardim.
- Uning farzandlari bor.
- Ha, bor. Uning bolalari ham bor, pullari ham bor, badavlat onasi ham bor, kitob ham yozgan, men-chi, yozganlarimni hech kim, birorta odam bosib chiqarishni istamayapti. Yozganlarim esa unchalik yomon emas. Umuman pulim ham yo'q. Nafaqa undirib olishim mumkin edi-yu, biroq taloq xatimni iloji boricha tezroq qo'lga kiritmoqchiydim-da. - U yana samimiyat bilan menga qarab qo'ydi. - Bu haqsizlik bo'lardi. Bir tomondan olib qaraganda, o'zim aybdorman. Lekin, bari bir ko'p jihatdan emas. Albatta, bu sohada aqlliroq bo'lishim kerak edi. Konga bu haqda og'iz ochsam, yig'ini boshlab yuborib, menga uylanolmasligini aytadi. Nega uylanolmas ekan? Yaxshi xotin bo'lardim. Men bilan kelishib yashash oson. Unga xalaqit bermasdim.
- Xunuk voqea bo'libdi.
- Ha, xunuk voqea. Lekin endi gapirishning foydasi yo'q. Yuring, Selektga qaytamiz.
- O'zingiz tushunib turgan bo'lsangiz kerak, sizga bu masalada yordam berish qo'limdan kelmaydi.
- Ha, yordam berolmaysiz. Faqat unga mening aytganlarimni gapirib qo'ymang. Robert nima istayotganini bilaman. - Shunda u birinchi marta quvnoq chehrasiga ma'yuslik tortib dedi:- U Nyu-Yorkka yolg'iz o'zi qaytib borishni, kitobi chop etilgach, qizlar orasida shuhrat qozonishni istayapti. U shuni istayapti.
- Balki, u shuhrat qozonmaslngi ham mumkin. Keyin, menimcha, judayam shuhratparast emas. Jiddiy yigit.
- Siz uni menchalik bilmaysiz, Jeyk. U xuddi shuni istayapti. Men buni bilaman. Juda yaxshi bilaman. Xuddi shuni deb menga uylanishni istamayapti. Kuzda shon-shuhrati ne'matlaridan yolg'iz o'zi lazzatlanmoqchi.
- Selektga qaytamizmi?
- Ha. Ketdik.
O'rnimizdan turib - stolga hech nima olib kelib qo'yishmagandi  ko'chani kesib o'tdik-da, Selekt kafesiga kirdik. Kon marmar stol yonida bizni jilmayib kutib o'tirardi.
- Xo'sh, nimadan xursand bo'lyapsan? - so'radi undan Frensis. - Bu olamdagi hamma narsadan mamnun ko'rinasan?
- Jeyk bilan pichir-pichir qilayotganing kulgimni qistatdi.
- O, Jeykka aytganlarim sir emas. Yaqin orada bundan hamma xabardor bo'ladi. Men faqat buni Jeykka silliqlab aytmoqchi bo'luvdim.
- Nimani? Angliyaga jo'nab ketmoqchi bo'layotganingnimi?
- Ha, Angliyaga jo'nab ketayotganimni. Ha-ya, Jeyk! Buni sizga aytishni unutibman. Men Angliyaga ketyapman.
- Juda soz bo'libdi-da.
- Ha, boadab doiradagilar hammavaqt shunaqa qilishadi. Robert meni Angliyaga jo'natyapti. U menga ikki yuz funt beradi va men do'stlarim huzuriga mehmondor-chilikka jo'nab ketaman. Juda ajoyib ish bo'ladi-da, to'g'rimi? Aytgandek, do'stlarim hali bu haqda hech nima bilishmaydi. U Konga o'girilib kulib qo'ydi. Robert endi jilmaymasdi.
- Menga atigi yuz funt bermoqchiyding, to'g'rimi, Robert? Lekin uni ikki yuz berishga majbur qildim. U judayam saxiy. To'g'rimi, Robert?
Bunaqa dahshatli gaplarni Robert Konga aytilayotganiga aqlim bovar qilmasdi. Haqorat so'zlarni yuziga aytib bo'lmaydigan odamlar bor. Agar ularning betiga bunaqa so'zlar aytilsa, tom ma'nosi bilan yer yoriladiyu, chog'ga tushib ketayotgandek his qilishadi o'zlarini. Ammo Kon bo'lsa bu gaplarni churq etmay eshitib o'tirardi. Mana shu voqea ko'z o'ngimda sodir bo'layotganiga qaramay, Frensisni gapdan to'xtatib qolishga maylim yo'q edi. Lekin bu hali xolva ekan.
- Shu gaplarni aytgani uyalmaysanmi, Frensis? - uni to'xtatmoqchi bo'lib dedi Kon.
- Yana so'raydi-ya! Men Angliyaga jo'nayapman, Do'stlarimnikiga mehmondorchilikka ketyapman. Sizga ko'zi uchib turmagan do'stlaringiznikida hech mehmon bo'lganmisiz? O, meni har qalay qabul qilishdan o'zga choralari qolmaydi. Ahvollaringiz qalay, azizam? Necha yildan beri diydor ko'rishmadik-a! Muhtarama onangiz baquvvatmilar? Ha, aytgandek, muhtarama onamizning ah-vollari qalay edi? Ular bor-yo'q mablag'larini fransuz harbiy zayomiga qo'ygandilar. Ha, ha. Bu olamda ul kishidan boshqa hech kim bunday qilmagan bo'lsa kerak. Robertning ahvoli qalay? Yana shunga o'xshagan betakalluf savollar berishadi. Ehtiyot bo'ling, u haqda og'iz ochmang, azizim. Bechora Frensis judayam ko'p azob chekkan. Qalay, Robert, shu kulgili ishmi? Sizningcha-chi, Jeyk, kulgilimi shu? Frensis o'ziga xos g'oyat mayin tabassumi bilan menga o'girildi. Gapiga quloq tutadigan odam topilganidan nihoyatda mamnun edi.
- Sen nima qilasan, Robert? Bilaman, o'zim aybdorman. Hammasiga o'zim aybdorman. Anavi qizchadan, jurnalning kotibasidan seni voz kechishga majbur qilganimda, vaqti kelib mendan ham voz kechishingni oldindan bilishim kerak edi. 
Bu voqeani Jeyk bilmaydi. Unga aytib beraymi?
- Xudo haqqi, ovozingni o'chir, Frensis.
- Yo'q, unga hammasini aytib beraman. Redaksiyada Robertning kotibasi bor edi. U kishini chindanam maftun qiladigan qizcha bo'lib, Robert uni g'oyat go'zal hi-soblardi, lekin keyinchalik men paydo bo'lib qoldimu shunda u meni ham barkamol go'zallar ahliga qo'shdi. Shunday qilib, men Robertni undan voz kechishga majbur qildim, u esa redaksiya ko'chayotgan vaqtda qizchani Karmeldan Provinstaunga olib keldi va hatto unga qaytib ketish yo'lkirasini ham to'lamadi. Ko'nglimni ovlash uchun shunday qildi. Ushanda u meni jozibali ayol deb bilgandi. To'g'rimi, Robert? Behuda xayollarga bormang, Jeyk, u kotibasi bilan mutlaqo ma'naviy munosabatda edi. Hatto ma'naviy bo'lmasligi ham mumkin. Buning ahamiyati yo'q. Ajabtovur yoqimtoy qiz edi-da. Robert esa ko'nglimni ovlash uchun shunday qildi. Nima ham derdim, kimki birovga chog' qazisa, o'zi yiqiladi. O'rinli aytilgan gap, to'g'rimi? Navbatdagi kitobing uchun bu so'zlarni yodda tutishni maslahat beraman, Robert. Xabaringiz bormi, Robert yangi kitobi uchun material to'playapti. Shunaqami, Robert? Mana shuni deb Robert meni tashlab ketyapti. Uning fikricha, men tasvirbop emasmishman. Bilasizmi, shuncha paytgacha birga yashabmizu Robert o'z kitobi bilan band bo'lib ketib, oramizdagi munosabatlar haqida hech narsani eslab qololmabdi. Mana endi u yangi material to'plash uchun jo'nab ketyapti. Ha mayli, haddan tashqari qiziq biror narsaga duch kelib qolishidan umidvorman.
- Quloq sol, azizim Robert. Senga bir gap aytmoqchiman. Jahling chiqmaydimi? Yuragingdan urgan ayollar bilan hech qachon janjallashma. Shunga harakat qil. Chunki, sen janjallashishni bilmaysan. Keyin hecham yig'lama, yig'lagan paytingda g'ariblarga o'xshab ketasan, raqibingni gaplarini eslab qololmaysan. Birorta so'zini ham eslab qololmaysan. Hecham hayajonlanma. Bilaman, bu juda qiyin. Lekin yodingda bo'lsin: bu adabiyot manfaati uchun kerak. Biz hammamiz adabiyot manfaati yo'lida qurbonlar berishimiz kerak. Mana, masalan, meni olib ko'ring. Men Angliyaga jo'nab ketyapman, bunga e'tiroz bildirayotganim yo'q. Adabiyot manfaatini ko'zlab. YoSh yozuvchilarga yordam berish hammamizning burchimiz. To'g'ri emasmi, Jeyk? Ammo siz yosh yozuvchi emassiz. Sen-chi, Robert? Yoshing o'ttiz to'rtda. Aytgandek, buyuk yozuvchi uchun bu unchalik katta yosh emas. Gardini eslang. Anatol Fransni eslang. U yaqinginada vafot etdi. Ammo Robert Anatol Fransni shunchaki bir o'rtamiyona yozuvchi deb hisoblaydi. Buni unga fransuz do'stlari aytishgan. O'zi fransuzchani yaxshi o'qiyolmaydi. U senchalik talantli emasdi, to'g'rimi, Robert? Seningcha, unga ham yangi materiallar to'plash uchun jo'nab ketishga to'g'ri kelganmikan? Ma'shuqalariga uylanishni istamaganda, ularga, sening-cha, nima deganiykin? Qiziq, uyam yig'la-ganmikan? Eh, miyamga bir fikr kelib qoldi!-U qo'lqopi bilan labiga urib qo'ydi. - Menga uylanmasligining chin sababini endi bildim, Jeyk. Hozir miyamga kelib qoldi. Selekt kafesida ko'zim moshdek ochildi. Haqiqatdan qanchalar yiroq, to'g'rimi? Vaqti kelib bu yerga taxtacha qoqib qo'yiladi. Xuddi Lurddagi kabi. Aytaveraymi, Robert? Bo'lmasa, quloq sol. Bu juda oson. Agar bilgilaring kelsa, Robert hammavaqt xushtori bo'lishni xohlardi, bas, menga uylanishni istamayotgan ekan, demak, uning xushtori bor ekan-da, Bilasizlarmi, ikki yildan ko'p vaqt mobaynida o'sha xonim Robertnnng xushtori bo'lgan. Tushunyapsizmi? Qalay fikrim? Agar u doim va'da qilib kelganidek, menga uylansa - unda har qanday ishqiy sarguzashtlarga chek qo'yilgan bo'lardi. Qoyilmaqom xulosa, to'g'rimi? O'zi ham xuddi shunday. Robertga bir qarang-da, buni noto'g'ri, deb ko'ring-chi! Qayoqqa ketyapsiz, Jeyk?
- Barga kirib, Xarvi Stoun bilan uchrashmoqchiydim.
Barga kirib ketayotganimda Kon boshini ko'tarib qaradi. Uning rangi bo'zarib ketgandi. Bu yerda nega o'tiribdi? Nega bu gaplarni eshitib toqati toq bo'lmayapti?
Men peshtaxtaga suyanib deraza orqali ularni ko'rib turdim. Frensis o'zining mayin tabassumi bilan To'g'rimi, Robert?, deb so'rayotgandek, uning yuziga tikilib hamon so'zlamoqda edi. Balki, endi so'ramayotgandir. Balki, biror boshqacha gapni aytayotgandir. Mayxonachiga hech nima ichmasligimni aytib, boshqa eshikdan ko'chaga chiqdim. Chiqayotib, ortimga o'girilib qo'shderazadan qaradimu yana ularga ko'zim tushdi. Frensis hamon gapirmoqda edi. Men tor ko'cha bo'ylab Raspay xiyoboniga yetib oldim. Yonimdan o'tayotgan taksini to'xtatib o'tirdim-da, shoferga uyimning adresini aytdim.
 
 Yettinchi bob

 Zinapoyadan ko'tarilayotgandim, xizmatchi ayol o'z hujrasining oynavand eshigini taqillatdi: men to'xtagandim oldimga chiqib bir qancha xat, telegrammani uzatdi.
- Mana, pochtadan keltirib berishdi. Yana sizni izlab bir ayol keluvdi.
- Tashrifnomasini qoldirdimi?
- Yo'q, yonida bir janob ham bor edi. Anavi, tunda kelgan ayol-da. Bilasizmi, u judayam lobar ekan.
- Tanishlarimdan birontasi bilan birga keldimi?
- Bilmadim. Yonidagi janob hecham bu yerda bo'lmagandi. Baland bo'yli. Juda, judayam baland. Ayol esa lobar. Juda, judayam lobar. Tunda u andakkina... - Xizmatchi boshini ushlab chayqalib qo'ydi. - Sizga ochig'ini aytaman, janobi Barns. Tunda u menga bunchalik lobar tuyulmagandi. Tunda u haqida boshqacha fikrda edim. Lekin menga ishoning, u nihoyatda lobar ayol. U nihoyatda yaxshi oilada tarbiyalangan. Bu shundoqqina ko'rinib turibdi.
- Ular biror nima deb qo'yishni iltimos qilishdimi?
- Ha. Bir soatdan keyin kelamiz, deyishdi.
- Kelishsa, yuqoriga taklif qiling.
- Xo'p bo'ladi, janobi Barns. Bu ayol anuvnaqalardanmas. Biroz tantiqrog'u, ammo anuvnaqalardan emas. Xizmatchi menga yollanmasdan avval Parij ippodromida suv do'koniga ega edi. Uning mehnatdagi hayoti o'sha davrada o'tgan bo'lsa ham, minbarlarda o'tirgan tomoshabinlarni o'rganib chiqishga bu yumushi xalaqit berolmagan. Shuning uchun ham u kechqurunlari huzurimga kelganlarning qay biri tarbiya ko'rganu qaysinisi yaxshi oiladan ekanini, kim sport bilan shug'ullanishini menga faxr bilan bildirib qo'yardi. Birgina noqulaylik shun-dan iborat edi-ki, bu toifadagilarning birortasiga mansub bo'lmagan odamlar men yo'g'imda uyga kelishga botina olmasdi. Dyuzinel xonimga na yaxshi tarbiyalangan, na yaxshi oiladan, na sportchi bo'lib tuyulmagan, ko'rinishidan boquvining mazasi bo'lmagan rassom do'stlarimdan biri kechqurunlari huzurimga kelish istagi tug'ilib qolgan taqdirda xizmatchi ayol yonidan bemalol o'tib olishi uchun ruxsatnoma yozib berishni iltimos qilib xat yo'llabdi.
Bret xizmatchimni nimasi bilan bunchalik maftun etganini o'ylab xonasidan chiqdim. Telegramma Bill Gortondan ekan, u Fransiya kemasida kelayotganini xabar qilibdi. Xat va telegrammani stol ustiga qo'yib vannaxonaga kirdim-da, dushda cho'milib oldim. Artinganimda tashi eshikdagi qo'ng'iroq jiringlab qoldi. Xalat va shippagimni kiyib eshikni ochdim. Bret ekan. Ortida graf turibdi. Qo'lida bir dasta atirgul.
- Salom, azizim! - dedi Bret. - Bizni qabul qilish istagingiz bormi?
- Marhamat. Hozirgina cho'milib chiquvdim.
- Manavi baxtli odamni qarang  cho'milib olibdi.
- Faqat dushda cho'mildim. O'tiring, graf Mippipopulo. Qaysinisidan ichamiz?
- Sizni gullarga qanchalik ishqiboz ekaningizni bilmadimu, janob, - dedi graf, - ammo mana bu atirgullarni olib kelishga jur'at etdim.
- Menga bering, - Bret guldastani oldi. - Jeyk, mana bunga suv quyib keling.
Oshxonaga chiqib sopol ko'zaga suv quyib keldim. Bret atirgullarni unga solib stolning o'rtasiga qo'ydi.
- Rosa ajoyib kun bo'ldi-da!
- Eslolmaysizmi, biz Kriytonda uchrashishga va'dalashmaganmidik?
- Yo'q. Nahotki, va'dalashgan bo'lsak? Demak, g'irt mast bo'lgan ekanman-da.
- Kayfingiz oshib qolgandi, azizam, - dedi graf.
- Ha. Graf nihoyatda hotamtoylik qilvoruvdi.
- Xizmatchim endi sizdan nihoyatda mamnun bo'lyapti.
- Shunaqayam bo'lmasin-chi. Unga ikki yuz frank berdim.
- Tentaklik qilibsiz,
- O'zimdanmas, uniki, - dedi u grafga ishora qilib.
- Kecha tundagi besaranjomlik qilganimiz haqiga unga biron nima bermoqchi bo'ldim. Anchayin bemahalda keluvdik.
- U g'aroyib yigit, - dedi Bret. - Qayerda nima voqea bo'lganinn doimo yodida tutadi.
- Xuddi siz kabi, azizam!
- Xomxayollik qilyapsiz, - dedi Bret. - Buni kimga ham keragi bor? Menga qarang, Jeyk, ichishga biron nima berasizmi-yo'qmi?
- Kiyinib chiqqunimcha o'zingiz olaqoling. Qayerda nima borligini o'zingiz bilasiz-ku.
- Bilsam kerak.
Kiyinar ekanman, Bretning stolga sifon bilan stakanlarni qo'ygani, keyin bir nimalar deyishgani qulog'imga chalindi. Karavotga o'tirib olib shoshilmay ki-yindim. Ancha toliqqanimni, ko'nglim g'ashligini his etdim. Qo'lida stakan bilan xonaga Bret kirib kelib, karavotga o'tirdi.
- Senga nima bo'ldi, jonim? Qayfiyating yo'qmi? U peshonamdan o'pib qo'ydi.
- Eh, Bret, seni qanchalik sevishimni bilsang edi.
- Jonginam, - dedi u. Keyin so'radi:-hoziroq chiqib uni jo'natib yuboraymi?
- Yo'q. U xushfe'l yigit ekan.
- Men chiqib jo'natib yuboraman.
- Yo'q, kerakmas.
- Ha, ha, jo'natib yuboraman.
- To'satdan bunday qilish yaramaydi.
- Mumkin emas, seningcha shundaymi? Shu yerda o'tiratur. Meni o'lgudek yaxshi ko'radi, gapimga ishonaver.
U xonadan chiqib ketdi. Karavotga muk tushib yotib oldim. Ularning gapi eshitilib turardi-yu, lekin quloq solmadim. Bret kirib karavotga o'tirdi.
- Jonginam, nochorginam!- U boshimni siladi.
- Unga nima deding? - Men orqamni o'girib yotardim. Ko'rgani hushim yo'q edi.
- Shampan olib kelishga yubordim. U shampan xarid qilishni yaxshi ko'radi. - Birozdan keyin so'radi:
-Endi tuzukmisan, jonim? Bosh og'rig'ing qoldimi?
- Qoldi.
- Bemalol yotaver. U shaharning narigi chekkasiga ketgan.
- Birga yashashimiz mumkinmasmi, Bret? Shunchaki birga yashashimiz mumkin emasmi?
- Mumkin emas. Ha deganda xiyonat qilgan bo'lardim. Sen bunga chidash berolmasding-da.
- Hozir chidab yuribman-ku.
- Bu boshqa masala. Bunga o'zim aybdorman, Jeyk. Shunaqa bo'lib tug'ilgan ekanman.
- Ikkovlashib vaqtincha shahar tashqarisiga chiqib ketmaymizmi?
- Bu yaxshilikka olib kelmaydi. Istasang, ketaveramiz. Ammo shahar tashqarisida xotirjam yasholmayman. Hatto sevgiligim bilan ham.
- Bilaman.
- Bu dahshat. Menimcha, seni qanchalik sevishimni o'zingga aytmasam ham bo'ladi.
- Seni sevishim o'zingga ham ma'lum.
- Ke, qo'y. Hammasi bekorchi gaplar. Ertaga jo'nab ketyapman, buning ustiga Maykl ham qaytib kelyapti. 
- Nega jo'nab ketyapsan?
- Sengayam, mengayam shunisi ma'qul.
- Qachon jo'naysan?
- Iloji boricha tezroq.
- Qayerga?
- San-Sebastyanga.
- Birga ketsak bo'lmaydimi?
- Yo'q. Hozirgina hammasini muhokama qilib bo'lganimizdan keyin bu ish borib turgan vahshiylik bo'lardi.
- Biz hali biror bitimga kelganimiz yo'q.
- O'zing mendan ko'ra yaxshi bilasan-ku! Qaysarlik qilma, jonginam.
- Ha, albatta, - dedim men. - Bu masalada haq ekaningni bilaman. Shunchaki hozir o'zimni lohas sezyapman, lohas paytimda ahmoqona gaplarni aytaveraman.
Egilib karavot yonidagi tufligimni topib kiydim. Keyin o'rnimdan turdim.
- Menga bunaqa qilib qaramagin, jonginam,
- Qanaqangi qarashimni xohlagan bo'larding?
- Jizzaki bo'lma. Ertaga jo'nab ketyapman.
- Ertaga-ya?
- Ha. Nahotki senga aytmagan bo'lsam? Ertaga.
- Bo'lmasa bir ichishaylik. Graf hozir qaytib keladi.
- Ha, qaytadigan vaqti bo'lib qoldi. Bilasanmi, shampan sotib olishning piri hisoblanadi. Bu uning uchun eng muhim yumush. Biz oshxonaga o'tdik. Bir shisha konyak olib o'zim bilan Bretga quydim. Eshikning qo'ng'irog'i jiringladi. Borib ochdim - graf qaytib kelibdi. Orqasida bir savat shampan ko'tarib shofer turibdi.
- Buni qayerga qo'yay, janob? - so'radi graf.
- Oshxonaga, - javob berdi Bret.
- O'sha yerga qo'ying, Anri, - qo'li bilan kursatdi graf. - Endi pastga tushib muzni olib keling. - Savatni joyiga qo'yguncha graf oshxonaning eshigi yonida turib Bretning ortidan qarab qoldi. - Sizga vino yoqsa kerak, - dedi u. - Hozir bizda, Amerikada yaxshi vino onda-sonda ichilishini bilaman, o'zimni bu sohaning bilimdoni hisoblamayman. Ammo buni vino tayyorlash bilan shug'ullanayotgan og'aynimdan oldim.
- Hamma joyda og'aynilaringiz bor-a, - dedi Bret,
- Og'aynimning uzumzori bor. Ming akr1.
- Familiyasi nima? - so'radi Bret. - Beva Kliko emasmi?
- Yo'q, - javob berdi graf. - Mumm. U baron.
- Juda soz, - dedi Bret. - Hammamiz unvonli ekanmiz. Nega sizning unvoningiz yo'q, Jeyk?
- Sizni ishontirib aytaman-ki, janob, - dedi graf yengimdan ushlab, - unvonning hech qanday nafi yo'q. Ko'pincha unvon katta pulga keladi.
- Unchalik bo'lmasa kerak. Unvonning ancha qulayligi bor.
- Menga biror marta ham foyda bermagan.
- Siz undan foydalanishni bilmaysiz. Unvonim hammavaqt menga katta qarz olishimga imkon beradi.
- Marhamat, o'tiring, graf, - dedim men. - Hassangizni menga bering.
Graf gaz chirog'i bilan yoritilgan stolning narigi tomonidagi Bretga qarab qo'ydi. U sigaret chekib, kulini gilamga tushirardi.
- Menga qarang, Jeyk, - dedi xona sohibi buni sezib qolganimni ko'rib, - bunaqada gilamingizning rasvosini chiqarib yuboraman. Bundoq kuldon olib kelsangiz-chi!
Bir nechta kuldonni olib kelib stol ustiga qo'ydim. Shofer tuz sepilgan muzli chelakni olib kirdi.
- Ikkita shishani muzlatib bering, Anri! - dedi graf.
- Boshqa hech narsa buyurmaydilarmi?
- Yo'q, pastda mashinada kutib turing. - U Bret bilan menga yuzlandi. - Bulon o'rmoniga tushlik qilgani boramiz-a?
- O'zingizga havola, - dedi Bret. - Shaxsan mening ovqatlangim kelmayapti.
- Men bo'lsam, xushta'm ovqatdan hech qachon voz kechmagan bo'lardim, - dedi graf.
- Vinoni keltiraymi, janob? - so'radi shofer.
- Ha, Anri, olib keling, - dedi graf. U cho'chqa terisidan ishlangan qalin portsigarini chuntagidan olib menga uzatdi.
- Haqiqiy amerika sigarasidan. Chekib ko'rmaysizmi?
- Rahmat, sigaretimni chekib tamomlay, - dedim men. U sigaraning uchini soatning zanjiriga osib qo'yilgan tilla keskich bilan qirqib tashladi.
- Sigaraning tortimli bo'lishini yaxshi ko'raman, - dedi graf. - Agar qirqib tashlamasang, sigaraning yarmiga kelganda tortmay qo'yadi.
U sigarasini tutatib chekdi-da, Bretga yuzlandi;
- Ledi Eshli, taloq xatingizni olganingizdan keyin sizda unvon bo'lmaydi.
- Ha, bo'lmaydi. Afsuski bo'lmaydi.
- Aslida, - dedi graf, - sizga unvonning hojati yo'q. Shundog'am asl zotligingiz ko'rinib turibdi.
- Minnatdorman. Siz juda muruvvatlisiz-da.
- Hazillashayotganim yo'q. - Graf og'zidan pag'a-pag'a tutun chiqardi. - Sizdagi oliy nasablikni boshqa hech kimda kurmagandim. Sizda hamma fazilatlar mujassam. Tamom-vassalom.
- Samimiyatingiz uchun minnatdorman, - dedi Bret. - Onam buni eshitsalar, boshlari osmonga yetgan bo'lardi. Balki, shu so'zlaringizni yozib bersangiz, onamga yuborgan bo'larmidim?
- Unga ham aytgan bo'lardim, - javob berdi graf. - Hazillashayotganim yo'q. Hech qachon men odamlar ustidan kulmayman, odamlar ustidan kulish-o'zingga dushman orttirish demakdir. Doim shunaqa deyman.
- Siz haqsiz, - dedi Bret. - Nihoyatda haq gapni aytdingiz. Men doimo odamlar ustidan kulganim sababli ham bu olamda birorta do'stim yo'q. Mana bu Jeykdan boshqa.
- Uni mazax qilmasangiz kerak.
- Albatta.
- Kim biladi, balki uni ham mazax qilarsiz? - so'radi graf.
Bret menga qaragan edi, ko'zlarining chetiga ajinlar yig'ilib qoldi.
- Yo'q, - dedi u. - Jeyk ustidan kulmagan bo'lardim.
- Mana, ko'ryapsizmi, - dedi graf, - hammaning ustidan kulavermaysiz.
- Ey, xudoyim-e, buncha zerikarli suhbat bo'lyapti, - dedi Bret. - Shampandan totib ko'rmaymizmi?
Graf egilib yaltiroq paqirdagi shishani chayqatdi.
- Hali me'yorida muzlagani yo'q. Nuqul ichavermang, azizam. Nega shunchaki gaplashib o'tirishni istamaysiz?
- Shundog'am ezmalik qilib yubordim. Ichimdagi borini Jeykka to'kib soldim.
- Azizam, chinakam gapingizni eshitishni istardim. Men bilan gaplashayotganingizda siz hatto jumlani ham poyoniga yetkazmaysiz.
- O'zingizga yakunlash imkoniyatini beraman-da. Har bir kishi o'z bilgicha yakunlayversin.
- Bu juda g'alati usul. - Graf egilib shishani chayqatdi. - Bari bir gaplaringizni eshitishni xohlardim.
- Voy tentag-ey, rostdanmi? - so'radi Bret.
- Mana, endi sovugan bo'lsa kerak, - dedi graf paqirdan shishani olib.
Sochiq keltirib berdim, u shishani yaxshilab artdi-da, baland ko'tarib qaradi.
- Katta shishadagi shampandan ichishni yoqtiraman-da. Ta'mi yaxshi-yu, ammo sovutish qiyinroq bo'ladi. - U shishani ushlab tikilib qoldi.
Stakanlarni stolga qo'ydim.
- Ochaqolmaysizmi? - sabrsizlik bilan dedi Bret.
- Hozir ochaman, azizam. Shampan juda ajoyib ekan.
- Mana buni vino desa bo'ladi!-Bret qo'lidagi stakanni baland ko'tardi. - Biron narsaga ichishimiz kerak. Janobi oliylarining salomatliklari uchun.
- Bu vino qadah tutib so'zlashga zo'rlik qiladi, azizam. His-tuyg'uni bunaqa vinoga aralashtirish yaramaydi. Ta'mi yo'qoladi.
Bretning stakani bo'shab qolgandi.
- Siz vinolar haqida kitob yozsangiz bo'larkan, graf, - dedim men.
- Janobi Barns, - javoban dedi graf, - vinodan men ko'radigan manfaat - ichganimda lazzat topishim xolos.
- Qani, yana ozgina lazzatlanaylik. - Bret stakanini tutdi. Graf ehtiyotkorlik bilan stakanni to'ldirdi.
- Marhamat, azizam. Sekin ichib lazzatlaning, keyin mast bo'lguncha ichish mumkin.
- Nima-a? Mast bo'lguncha-ya?
- Azizam, ichganingiz sari dilbarlashib ketasiz-da,
- Eshityapsizmi, gapini?
- Janobi Barns, - graf stakanimni to'ldirdi, - bu xonim umrim bino bo'lib men tanigan jononlar orasida kayfi chog'ida ham xuddi xushyor paytidagidek dilbar bo' ladigan yagona ayol hisoblanadi.
- Umringizda ko'p narsani ko'rmaganga o'xshaysiz.
- Yanglishasiz, azizam. Men umrimda ko'p narsani ko'rganman, juda-juda ko'p narsani.
- Vinoni ichib jimgina o'tiring, - dedi Bret. - hammamizam hayotimizda ko'p narsalarni ko'rganmiz. Jeyk ham sizdan kam ko'rmaganiga imonim komil.
- Janobi Barnsning, azizam, ko'pni ko'rganiga ishonaman. Janob, men boshqacha fikrda emasman. Ammo men ham ko'pni ko'rganman.
- Albatta, ko'rgansiz, dedi Bret, -Shunchaki hazillashuvdim-da.
- Men yettita urushda, to'rtta revolyutsiyada qatnashganman, - dedi graf.
- Urushda bo'lganmisiz? - so'radi Bret.
- Shunaqa bo'lgandi, azizam. Kamon o'qidan yaralanganman. Kamon o'qidan jarohatlangan badanni ko'rganmisizlar?
- Ko'rsating-chi.
Graf o'rnidan turib nimchasining tugmalarini yechdi-da, ko'ylagining oldini ochdi. U ich ko'ylakni bo'ynigacha ko'tarib qop-qora ko'kragi va gazli chiroq nurida bo'rtib ko'ringan qorin mushaklarini namoyish qildi.
- Qo'ryapsizlarmi? Qovurg'alarining pastida ikkita oppoq bo'rtmacha bor ekan.
- Orqamdagi o'q teshib chiqqan joylarga ham qaranglar. - Belining sal yuqorirog'ida xuddi boyagidek ikkita chandiq bor edi.
- Qoyil! Mana buni jarohat desa bo'ladi.
- O'q teshib o'tibdi-ya!
Graf ko'ylagining barini shimi ichiga tiqdi.
- Sizni qayerda bunaqa g'alvir qilishuvdi? - so'radim men.
- Efiopiyada. O'shanda yigirma bir yoshda edim.
- Nima qilib yuruvdingiz? - so'radi Bret. - Armiyada xizmatda edingizmi?
- Yumush bilan boruvdim, azizam.
- Bu odam ham o'zimizdan deb sizga aytgandim-ku, - dedi menga yuzlanib Bret. - Sizni sevaman, graf. Siz g'aroyib odamsiz.
- Baxtiyorman, azizam. Faqat yolg'on aytyapsiz.
- Tentaklik qilmang.
- Bilasizmi, janobi Barns, juda ko'p voqealarni boshimdan kechirganim uchun ham, endilikda hamma yaxshi narsalardan lazzatlanishim mumkin. Fikrimga qo'shilasizmi?
- Albatta. Butunlay qo'shilaman.
- Bilaman, - dedi graf. - Hamma sir mana shunda. Asl boylikni topib olish kerak.
- Sizning boyligingizga hecham bir nima bo'lmaganmi? - so'radi Bret.
- Yo'q. Endi bo'lmaydi.
- Hech xushtor bo'lganmisiz?
- Hamavaqt oshiqu beqarorman, - dedi graf. - Men hamisha sevgi bilan yashayman.
- Sevgingiz boyligingizda qanday aks etadi? - Buyam mening boyligimga kiradi.
- Sizda hech qanaqa boylik yo'q. Siz o'liksiz - boshqa hech nima emas.
- Yo'q, azizam. Yanglishasiz. Men mutlaqo o'lik emasman.
Biz uch shisha shampan ichganimizdan so'ng graf savatni oshxonamda qoldirib o'rnidan turdi. Keyin Bulon o'rmonidagi restoranlarning birida tushlik qildik. Yax-shigina ovqatlandik. Ovqatlanish graf saxovatining faxrli bir namoyishi edi. 
Xuddi vino kabi. Tushlik paytida grafni g'oyatda ochilib, xushchaqchaq o'tirdi. Bret ham. Oqshom ham ko'ngilli o'tdi.
- Qayerga borishni istaysizlar? - so'radi graf ovqatlanib bo'lganimizdan so'ng. Restoranda bizdan boshqa hech kim qolmagandi. Ikkala ofitsiant ham eshikka suyanib turishardi. Uyga ketishni istashardi.
- Monmartrga borish mumkin, - dedi Bret. - Kunni xushnudlik bilan rosa yaxshi o'tkazdik, to'g'rimi?
Graf jilmayib qo'ydi. U g'oyatda mamnun edi.
- Ikkalangiz ham lobar ekansiz, - dedi u. Graf yana sigara chekmoqda edi. - Nega uylanib qo'yaqolmaysizlar?
- Biz o'z holimizcha yashashni istaymiz, - dedim men.
- Bir-birimizning martabamizga ziyon yetishini istamaymiz, - dedi Bret. - Qani, turinglar. Bu yerdan ketaylik.
- Konyakdan yana ichinglar, - dedi graf.
- O'sha joyda ichamiz.
- Yo'q. Hozir ichamiz, bu yer tinch ekan.
- Tinchingizni boshimga uramanmi? - dedi Bret. - Doimo tinchligini o'ylaydigan bu qanaqa erkaklar ekan?
- Siz, azizam, shovqin-suronni yoqtirgandek, biz sokinlikni sevamiz, - dedi graf.
- Ha, mayli, - dedi Bret. - Shu yerda ichaqolaylik.
- Garson!-chaqirdi graf.
- Nimani buyuradilar?
- Sizlarda eng qadimgi qanaangi konyak bor?
- Ming sakkiz yuz o'n birinchi yilgi konyak, janob.
- Bir shisha keltiring.
- Qoyil-e! Oshirib yubordi. Ofitsiantni qaytaring, Jeyk.
- Quloq soling, azizam. Qadimgi konyak o'z bahosi bilan menga barcha antiqa buyumlarimdan ham qimmatroq hisoblanadi.
- Antiqa buyumlaringiz ko'pmi?
- Bir uy to'la.
Nihoyat Monmartrga jo'nab ketdik. Zellining kafesi gavjum, tutun bosib ketgan, sershovqin edi. Muzika sadosi quloqni qomatga keltirardi. Bret bilan raqs tushdik. Odam tirbandligidan biz zo'rg'a qimirlardik. Habash-barabanchi Bretga qo'lini silkib qo'ydi. Biz tiqilinch orasiga tushib qolib, bir joyda - xuddi barabanchining ro'parasida qimirlab turardik.
- Ahvollar qalay?
- A'lo.
- Bu yaxshi.
Oppoq tishlari yarqirab ketdi.
- U mening eng yaqin do'stim, - dedi Bret. - Ajoyib barabanchi.
Muzika tugab, biz graf band etgan stol yoniga borib o'tirdik. Keyin yana kuy yangrab, raqsga tushib ketdik. Grafga qarab qo'ydim. U stol yonida o'tirib sigara chekmoqda edi. Yana muzika to'xtadi.
- Grafning yoniga boraylik.
Bret endi stol tomon yurgandi, shu payt yana muzika chalindi-yu, biz olomon orasida yana raqsga tusha ketdik.
- Raqs tushishni bilmas ekansan, Jeyk. Hammadan ko'ra Maykl yaxshi tushadi.
- Ha, u raqsga usta.
- Umuman, Mayklning fazilatlari ko'p.
- U menga yoqadi, - dedim. - G'oyatda yaxshi ko'raman uni.
- Shuning uchunam unga turmushga chiqaman-da, - dedi Bret. - Qiziq, butun hafta mobaynida u haqda o'ylamabman-a!
- Nima, Mayklga xat yozmaysanmi?
- Yo'q, hecham xat yozmayman.
- Lekin u xat yozib tursa kerak albatta?
- Ha-da! Xatlari shunaqayam samimiy-ki...
- To'y qachon bo'ladi?
- Men qayoqdan bilay? Taloq xatimni olishim bilan bo'ladi-da. Maykl onasini saxiylik bilan to'y o'tkazishga ko'ndiryapti.
- Balki yordamim tegib qolar?
- Tentaklik qilma. Ota-onasining boyligi mil-mil. Muzika tindi. Biz stol tomon yurdik. Graf o'rnidan turdi.
- Qoyil qoldim, - dedi graf. - Sizlarga qarab o'tirib huzur qildim.
- Siz raqs tushmaysizmi, graf? - so'radim men.
- Yo'q. Ancha keksayib qolganman.
- Qo'ysangnz-chi, - dedi Bret.
- Azizam, agar menga huzur bag'ishlaganda raqsga tushgan bo'lardim. Sizni tansa tushayotganingizni tomosha qilishning o'zi menga rohat bag'ishlaydi.
- Judayam soz, - dedi Bret. - Siz uchun yana raqs tushib qolarman. Ha, aytgandek, do'stingiz Zizi ko'rinmayaptimi?
- Sizga shuni aytib qo'yay. Ziziga ko'maklashib turamanu, ammo u bilan uchrashmaslikni afzal ko'raman.
- Ha, tabiati og'ir.
- Bilasizmi, menimcha, undan yaxshigina rassom chiqishi mumkin. Lekin shaxsan men uni ko'rmasam deyman.
- Jeyk ham.
- Uni ko'rsam etim junjikib ketadi.
- Shunaqa. - Graf yelka qisib qo'ydi. - Undan nima chiqishini bilib bo'lmaydi. Ammo uning otasi otamning yaqin do'sti edi.
- Yur, raqsga tushamiz, - dedi Bret.
Biz raqsga tushdik. Odam tirband, tiqilinch.
- Eh, jonginam! - dedi Bret. - Shunaayam baxti qaro ekanmanki..
Xuddi shunaqa gapni bir paytlari eshitganim aniq esimga tushdi. Yaxshiyamki, bu bir vaqtlar bo'lib o'tgan. Ba'zan bo'lib turadi shunaqa holat.
- Hozirgina hamma narsadan mamnun, baxtiyor eding. Barabanchi yo'g'on ovozi bilan ashulasini boshlab yubordi:
- Bekorga ikki bor...
- Hammasi o'tdi-ketdi.
- Nima gap o'zi?
- Bilmadim. Ko'nglim judayam g'ash.
- ........, - kuylardi barabanchi. Keyin yana tayoqchalarini qo'liga oldi.
- Ketmoqchimisan?
Men hozir bosinqirash paytida yuz beradigan holatga tushgan edim go'yo. Hammasi takrorlanayotgandek, go'yo bularni bir marta bajarganmanu endi yana takrorlashim lozimdek tuyulardi.
- ........ , - cho'zib kuylardi barabanchi.
- Ketaman, - dedi Bret. - Sen-chi?
- ........., - barabanchi yo'g'on ovoz ila baqirgandi, Bret jilmayib qo'ydi.
- Mayli, ketdik, - dedim men. Biz olomon orasidan chiqib oldik. Bret kiyim yechadigan xona tomon yurdi.
- Bret ketmoqchi, - dedim grafga.
- Shunaqami? Juda soz, - dedi u bosh irqab, - Mashinam olib borib qo'ysin. Men yana biroz o'tiraman, janobi Barns. Biz qo'l siqishib xayrlashdik.
- Oqshomni ko'ngildagidek o'tkazdim, - dedim men. - Iltimos, men ham... - cho'ntagimdan hamyonimni oldim.
- Qo'ysangiz-chi, janobi Barns, - dedi graf.
Keng paltosini kiyib Bret stol yoniga keldi. U grafni o'pdida, o'rnidan qo'zg'almasin, deb yelkasidan bosib qo'ydi. Eshikka yetganimizda orqamga o'girilib qaragandim, uning yonida uchta qiz o'tirganini ko'rdim. Biz mashinaga chiqdik. Bret shoferga mehmonxona adresini aytdi.
- Yo'q, yuqoriga chiqma, - dedi u ostonada. Qo'ng'iroq chalgan edi, eshik ochildi.
- Jiddiy gapiryapsanmi?
- Ha. Iltimos.
- Tuning xayrli o'tsin, Bret, - dedim unga. - O'zingni baxtsiz sezayotganingdan ko'nglim xijil bo'lyapti.
- Xayrli tun, Jeyk. Tuning xayrli o'tsin, jonginam. Biz endi ko'rishmaymiz. - Eshik yonida turib o'pishdik. U meni nari itardi. Yana o'pishdik. - hojati yo'q! - dedi Bret.
U tezgina burilib mehmonxonaga kirib ketdi. Shofer meni uyimga olib borib qo'ydi. Unga yigirma frank beruvdim, qo'lini shapkasiga olib borib: Xayrli tun, janob, - dedi-yu, jo'nab ketdi. Qo'ng'iroqni chaldim. Eshik ochildi. Xonamga chiqib, o'ringa cho'zildim.
